Neem je vaak niet de verantwoordelijkheid voor je eigen gedrag? Dit kan niet alleen je leven, maar ook de relaties met je naasten beïnvloeden. In dit artikel ontdek je hoe persoonlijke verantwoordelijkheid je kan bevrijden van de lasten van trauma, zowel voor jezelf als voor je kinderen. Leer de impact van onverwerkt trauma op gezinsdynamiek en krijg praktische tips om verantwoordelijkheid te omarmen. Zet de eerste stap naar herstel en groei!
Verantwoordelijkheid nemen voor eigen gedrag
In mijn boek nodig ik collega-zorgverleners uit om niet alleen aandachtig te kijken en te luisteren naar cliënten, maar ook naar zichzelf. Het is essentieel om volledige verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen gedrag, gevoelens en eventuele verslavingen, hoe onbeduidend deze soms ook lijken. Met zelfkennis, trauma-bewustzijn en eerlijkheid ontdek je diep van binnen wat werkelijk goed voor je is. Alles begint bij jezelf. Want als jij geen verantwoordelijkheid neemt voor je eigen gedrag, wie doet het dan wel?
In essentie kun je twee fundamentele fouten maken: verantwoordelijkheid willen dragen voor zaken die je niet kunt veranderen, of juist geen verantwoordelijkheid nemen voor de dingen die je wél kunt veranderen.
Verantwoordelijkheidsbesef
Ontbreekt het je aan verantwoordelijkheidsbesef, of krijg je regelmatig het verwijt dat je onverantwoordelijk bent? Er is een belangrijk verschil tussen je eigen beleving en de feedback van anderen. Een gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef betekent in de kern dat je jouw verantwoordelijkheden niet naar behoren invult of simpelweg niet oppakt. Voor veel mensen is moeite met verantwoordelijkheid nemen een terugkerend obstakel in hun persoonlijke en professionele leven.
Bewustwording van je verantwoordelijkheid
Bewustwording is de eerste stap naar verandering. Wat houdt verantwoordelijkheidsbesef precies in? Het begint bij de erkenning van je taken en de oprechte bereidheid om deze uit te voeren. Wanneer er sprake is van een gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef, zie je vaak dat iemand zich nauwelijks bekommert om de toegewezen taken of de uitkomsten daarvan. Dit resulteert in een passieve houding waarbij de nodige inzet uitblijft, ongeacht de mogelijke gevolgen.
Vormen van onverantwoordelijkheid
- Verantwoordelijkheid afschuiven: Dit varieert van het uiten van frustratie naar anderen tot het volledig verleggen van de schuld voor je eigen emoties. Schuld afschuiven op anderen is vaak een synoniem voor het onvermogen om naar het eigen aandeel te kijken en werkt destructief voor relaties.
- Onwetendheid als excuus: Hierbij claim je de gevolgen van je handelen niet te kunnen overzien omdat je het niet wist. Geen verantwoordelijkheid durven nemen op deze manier leidt tot machteloosheid en blokkeert persoonlijke groei.
- Zelfverwijt: Jezelf constant afvragen hoe je zo stom kon zijn, creëert een verlammend negatief zelfbeeld. Dit staat het nemen van echte verantwoordelijkheid juist in de weg.
- Excuusgedrag: Het aanbieden van oppervlakkige verontschuldigingen zonder daadwerkelijke gedragsverandering. Dit komt vaak voort uit angst voor afwijzing of diepe schuldgevoelens.
Verantwoordelijkheid en verslaving
Het is een hardnekkig misverstand dat mensen met een verslaving per definitie geen verantwoordelijkheidsgevoel hebben. In de praktijk blijkt vaak het tegenovergestelde: ze voelen zich vaak oververantwoordelijk voor zaken die buiten hun macht liggen. De constante druk om te moeten voldoen aan externe verwachtingen kan leiden tot een burn-out. Wanneer de motivatie wegvalt, ontstaat er een vicieuze cirkel van schaamte en het gevoel van falen.
Eigen verantwoordelijkheden
Om werkelijk verantwoordelijkheid te kunnen nemen voor jezelf, is het noodzakelijk om verantwoordelijkheden die niet bij jou horen los te laten. Dit creëert de nodige mentale ruimte om je te focussen op je eigen behoeften, gevoelens en acties. Door deze ruimte te bewaken, kun je handelen vanuit je authentieke drijfveren en de regie over je leven terugnemen.
De impact van trauma op kinderen en ouders
Soms dragen we onbewust de lasten van ons volledige familiesysteem. Onverwerkte pijn kan van een getraumatiseerde ouder overgaan op het kind en zo generaties lang doorwerken. Ouders geven trauma’s vaak onbewust door via hun gedrag, bijvoorbeeld door emotionele onbeschikbaarheid of wanneer een kind subtiel het onuitgesproken lijden van de ouder aanvoelt.
Dit meergenerationele trauma heeft niet alleen gevolgen voor de directe betrokkenen, maar ook voor hun nakomelingen. Het uit zich regelmatig in onverklaarbare angsten, depressieve gevoelens of lichamelijke klachten waarvoor geen duidelijke medische oorzaak gevonden kan worden.
Parentificatie en de gevolgen
Onder de term parentificatie verstaan we een rolomkering waarbij het kind de zorgtaken of de emotionele rol van de ouder overneemt. Dit fenomeen komt veel voor in gezinnen waar problematiek speelt zoals verslaving, trauma of een complexe scheiding. Wanneer ouders hun eigen emotionele lasten niet kunnen dragen, neemt het kind deze taak vaak onbewust op zich.
Dit zadelt het kind op met een veel te zware verantwoordelijkheid, wat de gezonde ontwikkeling belemmert. Er is in deze situaties vaak een gebrek aan de nodige affectieve voeding en aandacht voor het kind zelf.
- De emotionele onbeschikbaarheid van de ouder dwingt het kind om de eigen pijn en behoeften weg te drukken.
- Deze zelfopoffering leidt ertoe dat het kind vervreemd raakt van zijn eigen gevoelswereld.
Hoewel deze onderdrukte gevoelens niet zichtbaar zijn, blijven ze op een diepere laag aanwezig. Dit manifesteert zich later vaak als een constante hunkering naar erkenning en vervulling.
Systemische wetmatigheid van emotionele beschikbaarheid
Ook in gezinnen waar geen sprake was van expliciet trauma of ernstige verwaarlozing, kan een kind onbewust de zorg voor een ouder hebben gedragen. Het is een systemische wetmatigheid: als ouders niet in staat zijn om voor hun eigen emotionele welzijn te zorgen, zal een kind dit vaak instinctief overnemen. Dit mechanisme draagt bij aan het herhalen van trauma in volgende generaties.
Vicieuze cirkel van emotionele belasting
Ouders die worstelen met hun eigen emoties en behoeften, kunnen hun kinderen vaak niet leren hoe zij hiermee om moeten gaan. Hierdoor ontstaat een vicieuze cirkel waarin het kind emotioneel overbelast raakt. Vooral hoogsensitieve kinderen kunnen al op zeer jonge leeftijd — zelfs voor de geboorte — de angsten en pijn van hun ouders absorberen.
Vanuit overlevingsdrang voelt een kind de noodzaak om de ouder te ontlasten of te beschermen, vaak door het leed van de ouder als eigen last te gaan dragen.
Dit proces verstoort de opbouw van een eigen identiteit en beïnvloedt de emotionele gezondheid op de lange termijn.
Meergenerationeel trauma en zijn gevolgen
Binnen de psychologie wordt geen verantwoordelijkheid nemen soms gelinkt aan wat onuitgesproken blijft in een familie. Meergenerationeel trauma zit diep in het systeem verweven en uit zich onder andere door:
- Vage, onverklaarbare angsten.
- Gevoelens van overweldigend verdriet zonder directe aanleiding.
- Psychosomatische klachten.
- Onbegrepen triggers in het dagelijks leven.
Deze gevoelsherinneringen beïnvloeden ons gedrag, ook al weten we niet meer waar ze vandaan komen. Patronen van schaamte en schuldgevoelens houden deze dynamiek vaak generaties lang in stand.
Veelgestelde vragen over verantwoordelijkheid in trauma
Wat noem je iemand die geen verantwoordelijkheid neemt voor zijn of haar leven?
Iemand die geen verantwoordelijkheid neemt voor eigen gedrag bevindt zich vaak in een slachtofferrol. Binnen de psychologie wordt geen verantwoordelijkheid nemen in dit verband gezien als een overlevingsstrategie waarbij de persoon het eigen aandeel ontkent en de oorzaak van problemen uitsluitend buiten zichzelf zoekt. Dit beïnvloedt zowel de persoonlijke groei als de kwaliteit van relaties aanzienlijk.
Hoe kun je het beste omgaan met mensen die geen verantwoordelijkheid nemen?
Verantwoordelijkheid nemen in een relatie is essentieel voor een gezonde balans. Als je te maken hebt met iemand die moeite heeft met verantwoordelijkheid nemen, is een positieve en constructieve communicatie noodzakelijk. Vermijd directe beschuldigingen, omdat dit vaak leidt tot verdere verdediging. Focus in plaats daarvan op het benoemen van feitelijk gedrag en stimuleer eigenaarschap door het geven van gerichte feedback op momenten dat het wel goed gaat.
Wat wordt verstaan onder “verantwoordelijk zijn voor je eigen gedrag”?
Dit betekent dat je volledig eigenaarschap neemt over je eigen gedachten, gevoelens en acties. Het is de kern van effectieve communicatie. In plaats van te zeggen “jij maakt mij boos”, erken je je eigen emotie: “ik voel me boos in deze situatie”. Dit voorkomt dat je de verantwoordelijkheid voor jouw innerlijke wereld bij een ander neerlegt.
Hoe ga je om met mannen of vrouwen die geen zelfreflectie tonen?
Of het nu gaat om mannen die geen verantwoordelijkheid nemen of partners die zelfreflectie missen, de aanpak blijft gebaseerd op het stimuleren van inzicht. Moedig hen aan om feedback te vragen aan hun omgeving. Door hen te confronteren met de impact van hun gedrag op anderen op een niet-oordelende manier, kan er ruimte ontstaan voor het verbeteren van hun zelfreflectie en het stoppen met verantwoordelijkheid afschuiven.
Aanbevolen artikelen die je interessant vindt
